MICHEL FOUCAULT Manet, Velázquez ve Estetik Modernizm · MICHEL FOUCAULT Manet, Velázquez ve...

of 15/15
MICHEL FOUCAULT Manet, Velázquez ve Estetik Modernizm MICHEL FOUCAULT (1926-1984), Poitier’de hekim bir babanın oğlu ola- rak dünyaya geldi. 1946’da École normale supérieure’e (ENS) girerek fel- sefe ve psikoloji öğrenimi gördü. Paris’teki St. Anne Hastanesi’nde stajını yaptı; burada Jacques Lacan’ın ilk seminerlerini izledi. Bilgi ile iktidar ara- sındaki ilişkiyi sorgulamaya ve tıp gibi “normalleştirme pratikleri”ne dair eleştirisini geliştirmeye bu yıllarda başladı. Deliliğin Tarihi (1961) ve Klini- ğin Doğuşu (1963) bu çalışmalarının ürünüydü. Deliliğin Tarihi’nde, toplu- ma aykırılığı ve deliliğiyle bürokrasinin ve geleneklerin normalleştirici gü- cüne direnen romantik sanatçı figürüne odaklandı. Aynı dönemde kaleme aldığı Raymond Roussel: Ölüm ve Labirent (1963) başlıklı denemesinde, Ba- tı metafiziğinin temellerini sarsan yazar Raymond Roussel’in eserleri ve in- tiharı üzerinden, dil ile ölüm ilişkisini ortaya koydu. Resimler ve imgeler, Foucault’nun bir dönemin bilgi-iktidar sistemini çözümlemede kullandığı başat araçlardandı. Klasik döneme egemen olan temsil mantığını inceledi- ği Kelimeler ve Şeyler (1966) kitabına, Velázquez’in “Las Meninas” tablosu- na dair detaylı bir analizle başlamıştı. Bu Bir Pipo Değildir’de (1968), René Magritte’in “İmgelerin İhaneti” başlıklı dizisinden bir resmi inceledi. “Ma- net’nin Sanatı”nda (1971), Manet’nin resimlerinin Batı resmini inşa eden bilgi rejimini yıkarak modernizmi başlattığını öne sürdü. Foucault 1966’da Tunus’a gitti ve felsefe profesörü olarak atandığı Tunus Üniversitesi’nde- ki derslerinin yanı sıra, 15. yüzyıl İtalyan resmi üzerine kamuya açık ders- ler verdi. Bu dönemde Manet üzerine yazmayı planladığı “Le noir et la cou- leur” başlıklı kitabı hiçbir zaman tamamlayamadı. 1970’te ABD’ye gitti ve Kara Panterler başta olmak üzere siyah özgürlük hareketi mensuplarının hapishanelerle ilgili çalışmalarını gözlemledi. Fransa’ya döndükten sonra, Hapishaneler Hakkında Bilgi Grubu’nun kuruluşuna katıldı; Libération ga- zetesinin kurulmasına önayak oldu. Modern hapishanenin ve denetim top- lumunun doğuşunu incelediği Hapishanenin Doğuşu (1975), bu dönemde- ki çalışmalarının ürünüydü. 1970’te Fransa’nın en saygın eğitim ve araş- tırma kurumlarından Collège de France’a profesör olarak atandı ve 1970- 1984 yılları arasında burada Düşünce Sistemleri Tarihi dersini verdi. Ders- lerin bant çözümlerinden derlenen kitaplar ölümünden yıllar sonra yayım- landı. Foucault’nun ölmeden önce yayımladığı son eseri, üç ciltlik Cinsel- liğin Tarihi (1976-1984) kitabıydı. Antik Yunan ve Roma stoacılarının or- taya koyduğu “güzel yaşam” etiğinden hareketle geliştirdiği “varoluş este- tiği” kavramına ilk kez bu kitabında yer verdi. Estetiği, salt sanat eserlerini inceleyen bir disiplin olarak ele almak yerine hayatın bütününe yayan bu yaklaşımı, çağdaş sanat ve estetik üzerinde etkili oldu. Foucault 25 Mayıs 1984’te bu dünyadan ayrıldı.
  • date post

    21-Jul-2019
  • Category

    Documents

  • view

    280
  • download

    24

Embed Size (px)

Transcript of MICHEL FOUCAULT Manet, Velázquez ve Estetik Modernizm · MICHEL FOUCAULT Manet, Velázquez ve...

  • MICHEL FOUCAULTManet, Velzquez ve Estetik Modernizm

    MICHEL FOUCAULT (1926-1984), Poitierde hekim bir babann olu ola-rak dnyaya geldi. 1946da cole normale suprieuree (ENS) girerek fel-sefe ve psikoloji renimi grd. Paristeki St. Anne Hastanesinde stajn yapt; burada Jacques Lacann ilk seminerlerini izledi. Bilgi ile iktidar ara-sndaki ilikiyi sorgulamaya ve tp gibi normalletirme pratiklerine dair eletirisini gelitirmeye bu yllarda balad. Deliliin Tarihi (1961) ve Klini-in Douu (1963) bu almalarnn rnyd. Deliliin Tarihinde, toplu-ma aykrl ve deliliiyle brokrasinin ve geleneklerin normalletirici g-cne direnen romantik sanat figrne odakland. Ayn dnemde kaleme ald Raymond Roussel: lm ve Labirent (1963) balkl denemesinde, Ba-t metafiziinin temellerini sarsan yazar Raymond Rousselin eserleri ve in-tihar zerinden, dil ile lm ilikisini ortaya koydu. Resimler ve imgeler, Foucaultnun bir dnemin bilgi-iktidar sistemini zmlemede kulland baat aralardand. Klasik dneme egemen olan temsil mantn inceledi-i Kelimeler ve eyler (1966) kitabna, Velzquezin Las Meninas tablosu-na dair detayl bir analizle balamt. Bu Bir Pipo Deildirde (1968), Ren Magrittein mgelerin haneti balkl dizisinden bir resmi inceledi. Ma-netnin Sanatnda (1971), Manetnin resimlerinin Bat resmini ina eden bilgi rejimini ykarak modernizmi balattn ne srd. Foucault 1966da Tunusa gitti ve felsefe profesr olarak atand Tunus niversitesinde-ki derslerinin yan sra, 15. yzyl talyan resmi zerine kamuya ak ders-ler verdi. Bu dnemde Manet zerine yazmay planlad Le noir et la cou-leur balkl kitab hibir zaman tamamlayamad. 1970te ABDye gitti ve Kara Panterler bata olmak zere siyah zgrlk hareketi mensuplarnn hapishanelerle ilgili almalarn gzlemledi. Fransaya dndkten sonra, Hapishaneler Hakknda Bilgi Grubunun kuruluuna katld; Libration ga-zetesinin kurulmasna nayak oldu. Modern hapishanenin ve denetim top-lumunun douunu inceledii Hapishanenin Douu (1975), bu dnemde-ki almalarnn rnyd. 1970te Fransann en saygn eitim ve ara-trma kurumlarndan Collge de Francea profesr olarak atand ve 1970-1984 yllar arasnda burada Dnce Sistemleri Tarihi dersini verdi. Ders-lerin bant zmlerinden derlenen kitaplar lmnden yllar sonra yaym-land. Foucaultnun lmeden nce yaymlad son eseri, ciltlik Cinsel-liin Tarihi (1976-1984) kitabyd. Antik Yunan ve Roma stoaclarnn or-taya koyduu gzel yaam etiinden hareketle gelitirdii varolu este-tii kavramna ilk kez bu kitabnda yer verdi. Estetii, salt sanat eserlerini inceleyen bir disiplin olarak ele almak yerine hayatn btnne yayan bu yaklam, ada sanat ve estetik zerinde etkili oldu. Foucault 25 Mays 1984te bu dnyadan ayrld.

  • sanathayatDZ EDTR Ali Artun

    Toplumumuzda sanatn kiilerle ya da hayatla deil de sadece nesnelerle ilgili bir ey haline gelmi olmas

    dikkatimi ekiyor.Michel FOUCAULT

  • MICHEL FOUCAULT

    Manet, Velzquez ve Estetik Modernizm

    EVREN Sava Kl

  • letiim Yaynlar 2667 sanathayat dizisi 43ISBN-13: 978-975-05-2469-1

    2018 letiim Yaynclk A. . (1. Blm)1. BASKI 2018, stanbul

    DZ EDTR Ali ArtunYAYINA HAZIRLAYAN Elin Gen

    KAPAK TASARIMI zlem zkal - Suat AysuUYGULAMA Hsn Abbas

    DZELT Asude EkinciDZN Elin Gen

    BASKI Sena Ofset SERTFKA NO. 12064Litros Yolu 2. Matbaaclar Sitesi B Blok 6. Kat No. 4NB 7-9-11

    Topkap 34010 stanbul Tel: 212.613 38 46

    CLT Gven Mcellit SERTFKA NO. 11935Mahmutbey Mahallesi, Devekaldrm Caddesi, Gelincik Sokak,Gven Merkezi, No: 6, Baclar, stanbul, Tel: 212.445 00 04

    letiim YaynlarSERTFKA NO. 10721

    Binbirdirek Meydan Sokak, letiim Han 3, Fatih 34122 stanbulTel: 212.516 22 60-61-62 Faks: 212.516 12 58

    e-mail: [email protected] web: www.iletisim.com.tr

  • NDEKLER

    Manet, Velzquez ve Estetik Modernizm

    Manetnin SanatMICHEL FOUCAULT .................................................................................................................................9

    Tuileriesde Mzik .................................................................................................................. 13

    Operada Maskeli Balo ....................................................................................................... 15

    Maximiliann nfaz ............................................................................................................... 17

    Bordeaux Liman ..................................................................................................................... 19

    Argenteuil .................................................................................................................................... 21

    Serada ............................................................................................................................................ 23

    Garson Kz ................................................................................................................................... 25

    Demiryolu .................................................................................................................................... 28

    Ik ................................................................................................................................................... 22

    Flt alan ocuk .................................................................................................................... 30

    Krda Yemek .............................................................................................................................. 33

    Olympia ......................................................................................................................................... 35

    Balkon ............................................................................................................................................ 38

    Seyircinin Konumu............................................................................................................ 43

    Folies-Bergrede Bir Bar.................................................................................................. 43

    Nedimeler: Velzquezin Las Meninas stneMICHEL FOUCAULT ............................................................................................................................. 53

  • Michel Foucault, Manetnin Sanat ve Modernizm zerine

    Manet veya Seyircinin aknlCAROLE TALON-HUGON .................................................................................................................. 75

    Bataille: Manet veya Bilgi-olmayann Sanat ............................................. 76

    Anlam-szlk ................................................................................................................................ 78

    fade-sizlik ................................................................................................................................... 80

    Duygusuzluk .............................................................................................................................. 84

    Foucault: Manet veya Resmedilenin Dzanlamll ........................... 85

    Fried: Manet veya Aldatc Davet ......................................................................... 91

    n Yz/Arka Yz veya Hareket Halindeki SeyirciDAVID MARIE ........................................................................................................................................103

    Dizin ...........................................................................................................................................................121

  • Manet, Velzquez ve Estetik Modernizm

    MICHEL FOUCAULT

  • 9

    Manetnin Sanat*MICHEL FOUCAULT

    Szlerime biraz yorgun olduum iin zr dileyerek bala-mak istiyorum. Burada bulunduum iki yl boyunca o ka-dar ok dost edinmiim ki Tunusa dnp gelince bir-iki da-kika bile bo kalamadm; btn gn grmeler, tartma-lar, sorular, itirazlar, cevaplar vb. ile geti; ve gnn sonun-da karnza ite byle bitkin bir halde kmak zorunda kal-dm. Onun iin srlisan edersem, gaflete dersem, olur a aklamalar sndrrsem, imdiden affola.

    Size Manetden sz edeceim iin de zr dilemek istiyo-rum, nk ne de olsa Manet uzman deilim ben, resim uz-man hi deilim;** dolaysyla Manetden sz ederken hari-ten gazel okuyacam. Sylemek istediim de kabaca u: Ge-nel hatlaryla Manetden bahsetmek gibi bir niyetim yok ke-sinlikle, size bu ressamn on-on iki resmini gstereceim ve

    * Foucaultnun 20 Mays 1971 tarihinde Tunusta verdii konferansn metni; La peinture de Manet suivi de Michel Foucault, un Regard iinde, (ed.) Maryvonne Saison (Paris: ditions du Seuil, 2004) s. 21-47 e.n.

    ** Foucault Tunusta 1968de, Quattrocento talyan resmi stne halka ak ders-ler vermiti; bu konferansta o derslere birka kez atf yapyor. Dersler tann-m kiilerin de iinde bulunduu kalabalk bir topluluk tarafndan izlenmiti [Fr.] e.n.

  • 10

    bu resimleri analiz etmeye deilse bile en azndan baz ba-kmlardan aklamaya alacam. Evet, size genel hatlary-la Manetden bahsetmeyecek, Manet resminin en nemli ve en bilinen ynlerinden dahi sz amayacam.

    Sanat tarihinde, 19. yzyl resminin tarihinde, Manet, re-simsel temsilin teknik ve tarzlarn deitiren kii olarak boy gsterir phesiz; sylenene baklrsa, 19. yzyln ikin-ci yarsnn neredeyse tamam boyunca sanat tarihi sahnesi-nin en nnde duran u empresyonizm hareketini o mm-kn klmtr.

    Manetnin empresyonizmin ncs olduu dorudur doru olmasna, empresyonizmi mmkn klan gerekten de o olmutur ama, benim atfta bulunmak istediim yan bu deil: Bana yle geliyor ki Manet empresyonizmi mmkn klmaktan ok daha fazlasn yapmtr. Bana kalrsa Ma-netnin mmkn kld ey, emprezyonizmin de tesinde, btn bir 20. yzyl resmidir, ada sanatn u anda iin-de boy atp gelitii resim sanatdr. Manetnin gerekletir-dii bu derin kopuu veya bu derinlikteki kopuu bir yere oturtmak, phesiz ki empresyonizmi mmkn klan dei-imler btnn bir yere oturtmaktan biraz daha zor bir i.

    Manetnin resminde empresyonizmi mmkn klan e-yi biliyorsunuz, nispeten bilinen hususlar bunlar: yeni renk teknikleri, tam anlamyla saf olmasa bile nispeten saf renk kullanm, daha nceki resmin bilmedii birtakm k ve aydnlatma tekniklerinin kullanm, vs. Buna mukabil, em-presyonizmin tesinde, bir bakma empresyonizmin zerin-den, sonralar ortaya kacak resmi mmkn klm olan de-iimleri tanmlamak, bir yere oturtmak zannmca o ka-dar kolay deil.

    Bu deiimleri yine de, sanrm, bir cmleyle zetleyip tanmlayabiliriz: Dorudur, Manet, zerine resim yapt

  • 11

    meknn maddi zelliklerini, bana yle geliyor ki, Bat sana-tnda hi deilse Rnesanstan, Quattrocentodan beri tab-lolarnn ierisinde, hatta o tablolarn temsil ettikleri eyler ierisinde kullanma, iin iine katma hakkn kendinde bu-lan ilk kiidir.

    Sylemek istediimi yle daha ak ifade edebilirim: 15. yzyldan, Quattrocentodan beri, resmin belli bir mekn zerine freskolarda olduu gibi bu bir duvar da olabilir, ahap bir pano da, tuval de, kt da yapldn unuttur-maya almak, gizlemeye almak, bu olguya yan izmek; yani, resmin u az ok dikdrtgen ve iki boyutlu meknn unutturmak ve resmin zerinde durduu meknn yerine o mekn inkr eden temsil bir mekn geirmek, Bat resmin-de gelenek olmutu; ite bu nedenle Bat resmi, Quattrocen-todan itibaren iki boyutlu bir dzlem zerinde durduu hal-de hep boyutu temsil etmeye almt.

    Sz ettiimiz Bat resmi boyutu temsil etmekle kalm-yor, resmin dz izgilerin dik alarla bulutuu bir kare ve-ya dikdrtgen ierisine nakedildiini gizlemek ve inkr et-mek iin, byk eri izgileri veya spiralleri de mmkn ol-duunca el stnde tutuyordu.

    Bat resmi keza tuvalin iinde veya dnda yle bir k resmetmeye alyordu ki, en arkadan veya sadan, soldan gelen bu k, resmin tablonun yerine ve o gnk a gre deikenlik gsteren gerek bir k tarafndan aydnlatl-m dikdrtgen bir yzey zerinde durduunu inkr etme-ye, bu olguya yan izmeye yaryordu.

    Ayn ekilde tablonun bir mekn olduunu, seyircinin o mekn nnde veya etrafnda yer deitirebileceini, d-nebileceini, dolaysyla da onu belli bir adan kavrayabi-leceini ve sonuta iki yzn birden kavrayabileceini de inkr etmek gerekiyordu. Bu nedenle Bat resmi, Quattro-centodan beri, tablonun grlebilmesi iin ideal bir yer be-

  • 12

    lirlemiti: Tabloya sadece oradan baklabilirdi, baklmalyd. Dolaysyla isterseniz yle syleyelim tablonun maddili-i, nnde veya etrafnda dolalan, belli bir n gerekten aydnlatt u dz, dikdrtgen yzey var ya, tabloda temsil edilen mekn ite onu gizliyor, ona yan iziyordu; ksacas tablo, yandan gelen gne nlarnn aydnlatt, ideal bir yerden bakp bir gsteri gibi grdmz derin bir mek-n tasvir ediyordu.

    sterseniz yle zetleyelim: Batnn temsile dayal resmi-nin Quattrocentodan beri oynad yan izme, saklama, gz boyama, silme oyunu byle bir eydi.

    Manetnin yapt, resim geleneinin o gne kadar giz-lemeyi ve yan izmeyi grev bildii tuvalin bu zellikleri-ni, niteliklerini veya kstlamalarn, tam da tabloda tem-sil edilen eyin ierisinde gn yzne karmakt (bu da Manetnin Bat resmine getirdii deiimin bana kalrsa nemli ynlerinden biridir).

    Dikdrtgen yzey, u byk dikey ve yatay akslar, tuva-lin gerek , seyircinin o tuvale u veya bu ynden baka-bilmesi... btn bunlar Manetnin tablolarnda pekl mev-cuttur, bunlar Manetnin tablolarnda sunulur, olduklar gibi kurulurlar. Ve Manet nesne-tabloyu, maddilik olarak kavra-nan tabloyu, dardan gelen bir n aydnlatt ve seyirci-nin etrafnda dnd renkli ey olarak tabloyu yeniden bul-mutur (yoksa acaba sfrdan m bulmutur?). Nesne-tablo-nun bu bulunuu, tuvalin maddiliinin temsil edilen ey ii-ne bu ekilde yeniden sokulmas, bana soracak olursanz, Manetnin resme getirdii byk deiimin canevinde duran eydir. Empresyonizmi hazrlam olabilecek her ey bir ya-na, asl bu anlamda Manetnin Quattrocentodan beri Bat res-minin temelinde olan her eyi altst ettiini syleyebiliriz.

    imdi size biraz da olgular gstermek istiyorum, yani tab-lolar. Size bir dizi, aa yukar bir dzine tuval gsterece-

  • 13

    im, bunlar sizinle birlikte biraz analiz etmeye alacam. Sunumu kolaylatrmak iin isterseniz tablolar gruba ay-rp balkta inceleyelim: Birinci grup, Manetnin tuvalin meknn nasl ele ald, tuvalin yzey alan, ykseklii ve genilii gibi maddi zelliklerini nasl iin iine soktuu, tu-valin bu meknsal zelliklerini tam da o tuval zerinde tem-sil ettii ey iinde ne ekilde devreye soktuuyla ilgili. lk olarak bu tablo kmesini inceleyeceim; ardndan da, ikin-ci bir kmede, Manetnin k meselesini nasl ele aldn, tabloyu iinden aydnlatan temsil deil, dardan gelen gerek tablolarnda nasl kullandn gstermeye gay-ret edeceim. nc olarak da Manetnin, seyircinin tablo karsndaki konumunu nasl iin iine kattna bakacaz; ama bu nc balk iin bir diziyi deil, tek bir tabloyu in-celeyeceim; bu tablonun Manetnin btn eserini zetledi-ine, Manetnin en son ve en sarsc tablolarndan biri oldu-una phe yok: Folies-Bergrede Bir Bardan sz ediyorum.

    Evet, efendim, isterseniz birinci sorun kmesine ve birin-ci tablo kmesine geelim: Manet mekn nasl temsil et-mitir?

    imdi tabii dialara geeceiz, onun iin klar sndrelim.[Verilen aradan istifade eden Michel Foucault ceketiyle kravat-n karyor, dinleyicileri de rahatlarna bakmaya davet ediyor.]

    Tuileriesde Mzik*

    Evet, Manetden ilk tablomuz bu, ok da klasik bir tablo; bi-liyorsunuz, Manet gayet klasik bir eitim almt: Dnemin konformist, nispeten konformist atlyelerinde, [Thomas] Couturen atlyesinde almt; byk resim geleneinin

    * Bu ilk tablonun adn Foucault dinleyicilere sylememi. Tablolarn adlar, Raide Triki tarafndan Cahiers de Tunisiede yaynlanan versiyonda belirtilmi-tir. Daniel Defert de bize tamamlayc baz bilgiler verdi [Fr.] e.n.

  • 14

    tamamna vkft; bu tabloda (1861-62) Manetnin eitim grd atlyelerde renebildii btn gelenekleri kullan-dn syleyebiliriz.

    Yine de bir-iki eye iaret etmek lazm: Manetnin bura-da aa olarak izdii u dik kaln izgileri ne kadar nem-sediini gryorsunuz. Yine gryorsunuz ki tablo aslnda iki byk aksa gre dzenlenmi: Kiilerin balarnn ula-t son izgiyle iaret edilen yatay bir aks, bir de burada u kk k geniyle imlenen dikey akslar. Sahnenin n-n aydnlatan n dkld gen adeta o akslar tek-rarlamak iin, daha dorusu ok iaretiyle gstermek iin i-zilmitir. Ressam veya seyirci bu sahneyi yukardan aa-ya baktnda yle bir grp geer, arkada olup biteni az-ck grr, ama tam gremez: Derinliin ok olduu sylene-mez, ndeki kiiler arkada olan biteni neredeyse tamamen maskeler friz hissi vermesi de bundandr. Tablodaki kii-ler bir nevi dz friz oluturur; dikeylik de bu friz hissini nis-peten ksaltlm bir derinlikle devam ettirir.

    douard Manet, Tuileriesde Mzik, 1862. Londra, National Gallery.

  • 15

    Operada Maskeli Balo

    Efendim, on yl sonra, Manet imdi bir anlamda bu tablo-nun ayns olan, bir baka versiyonu olan bir tablo yapacak-tr: Operada Bir Akam, affedersiniz dzeltiyorum, Operada Maskeli Balo. Bir bakma, grdnz gibi, bryle ayn-dr: Ayn trden kiiler, silindir apkal adamlar, ak renk elbiseli birka kadn, ama bu defa, gryorsunuz, meknn dengesi hepten deimi.

    Meknn arkas tkanm, kapatlm; bir nceki tabloda ok ne kmadn, ama yine de var olduunu sylediim derinlik bu tabloda kaln bir duvarla kapatlm; arkada g-rlecek bir ey olmadn, sadece bir duvar olduunu vur-gulamak iin, gryorsunuz, iki dikey stun ve tabloyu er-evelemek iin kocaman bir yatay izgi izilmi. Bu ikisi bir bakma tuvalin yatay ve dikeyini tablonun iinde kopyal-

    Manet, Operada Maskeli Balo, 1873-1874. Washington, National Gallery of Art.